«ԶՈՐԱՎԱՐ ՍԵՊՈՒՀ» ՊԱՏՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԻ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԿԱՅՔ

Չնայած «Զանգեզուրի միջանցքի» նախագիծն առերես տարածաշրջանային տրանսպորտային ծրագիր է, դրա չափերն իրականում շատ ավելի լայն են, քան ապրանքների տարանցումը։

Վերլուծաբաններն այն համարում են ՆԱՏՕ-ի և արևմտյան տերությունների ռազմավարության մի մասը՝ Հարավային Կովկասում աշխարհաքաղաքական կարգը վերադասավորելու նպատակով։ Այս ծրագրի նպատակն է թուլացնել Իրանի, Ռուսաստանի և Չինաստանի դիրքերը և ամրապնդել Արևմուտքի ներկայությունը տարածաշրջանում,  Ադրբեջանը Նախիջևանի ինքնավար մարզին միացնել Հայաստանի Սյունիքի մարզի միջոցով, ինչը կարևոր հետևանքներ ունի տարածաշրջանում ուժերի հավասարակշռության համար։

Այս շրջանակներում Թուրքիան և Ադրբեջանը, որոշ արևմտյան տերությունների, այդ թվում՝ Միացյալ Նահանգների և Մեծ Բրիտանիայի հետ սերտ համագործակցությամբ, փորձում են աշխարհաքաղաքական օղակ ձևավորել Իրանի շուրջ՝ ստեղծելով այս միջանցքը։ Իրանն այս նախագիծը գնահատել է որպես իր ազգային շահերին դեմ ուղղված սպառնալիք՝ հաշվի առնելով դրա անվտանգային, տնտեսական և ռազմավարական հետևանքները։ Թեհրանի հիմնական մտահոգություններից մեկը Հայաստանի հետ ցամաքային կապի խզման և, հետևաբար, Կովկաս և Եվրոպա ուղիղ մուտքի կրճատման հնարավորությունն է։ Սա կթուլացնի Իրանի տարանցիկ դիրքերը և կախվածության մեջ կդնի Բաքվի և Անկարայի կողմից վերահսկվող երթուղիներից։

Նախագծի աշխարհաքաղաքական չափումները գերազանցում են տարածաշրջանային ամսշտաբները։ «Զանգեզուրի միջանցքը» թույլ է տալիս ՆԱՏՕ-ի անդամ Թուրքիային ուղիղ մուտք ունենալ Կենտրոնական Ասիա՝ Ադրբեջանի միջոցով։ Այս երթուղին կարող է բարելավել Թուրքիայի աշխարհաքաղաքական և տնտեսական դիրքը տարածաշրջանում և, միևնույն ժամանակ, նվազեցնել Ադրբեջանի կախվածությունը Նախիջևանի հետ կապվելու իրանական տարանցիկ ուղիներից։ Նման զարգացումը զգալիորեն կթուլացնի Իրանի դերը տարածաշրջանային հավասարումներում։ Մյուս կողմից, Իսրայելը, որը նախկինում օգտագործել է Ադրբեջանի տարածքը Իրանի դեմ ռազմական գործողություններ իրականացնելու համար, այս նախագծի միջոցով կարող է ռազմավարական դիրք գտնել իր հետախուզական և ռազմական գործունեության համար Իրանի հյուսիսային սահմաններին։

Թեհրանի մտահոգություններն ավելի սրվեցին, երբ լուրեր տարածվեցին, որ միջանցքի 100-ամյա վարձակալության պայմանագիրը առաջարկվում է ամերիկյան մի ընկերության, որի բաժնետերերն Իսրայելից, Թուրքիայից և Ադրբեջանից են։ Եթե այս ծրագիրն իրականություն դառնա,  Զանգեզուրի երթուղին կարող է ծառայել որպես Իրանի աշխարհաքաղաքական շրջափակման հարթակ և բացել ՆԱՏՕ-ի ճանապարհը դեպի հյուսիսային Իրան։

Իրանից բացի, Ռուսաստանը և Չինաստանը նույնպես ընդդիմություն են հայտնել այս ծրագրին։ Ռուսաստանը, որը սկզբում հույս ուներ պահպանել իր ներկայությունը Կովկասում՝ միջանցքի նկատմամբ վերահսկողական միջոցով, ավելի զգույշ դիրքորոշում է որդեգրել նախագծի նկատմամբ՝ ՆԱՏՕ-ի միջամտության աճի և արևմտյան երկրների կողմից խաղացած դերի պատճառով։ Չինաստանը նույնպես դեմ է արտահայտվել նախագծին՝ հաշվի առնելով դրա բացասական ազդեցությունը «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախաձեռնության վրա։

Իրանն այս նախագիծը համարում է իր «կարմիր գիծը» և տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական կարգի ցանկացած փոփոխություն գնահատում է որպես իր շահերին հակասող։ Այս պատճառով, քաղաքական և դիվանագիտական նախազգուշացումներից բացի, Թեհրանն առաջարկել է «Արաքսի» միջանցքի այլընտրանքային ծրագիրը՝ Հայաստանի և տարածաշրջանային այլ խաղացողների համար այլընտրանքային հաղորդակցության ուղիներ ապահովելու համար՝ պահպանելով իր աշխարհաքաղաքական դիրքը։

Իրանը նաև փորձում է կանխել այս նախագծի իրականացումը՝ Ռուսաստանի և Չինաստանի հետ ռազմավարական համագործակցության միջոցով, ինչպես նաև օգտագործելով դիվանագիտական, տնտեսական և նույնիսկ ռազմական կարողությունները։ Վերջին զարգացումները, այդ թվում՝ Իսրայելի կողմից Իրանի տարածք 12-օրյա ներխուժումն Ադրբեջանի միջոցով և Բաքվի, Անկարայի ու Աբու Դաբիի միջև որոշ գաղտնի խորհրդակցություններ, բարդ պատկեր են ստեղծում առաջիկա զարգացումների վերաբերյալ։

Ամփոփելով, պետք է ասել, որ «Զանգեզուրի միջանցքը» ոչ միայն տարանցիկ ուղի է, այլև Հարավային Կովկասում իշխանության վերաբաշխման գործիք և իրական սպառնալիք Իրանի ազգային անվտանգության համար։ Հետևաբար, Թեհրանը ստիպված է օգտագործել բոլոր հնարավոր միջոցները՝ այս նախագծի իրականացմանը դիմադրելու և տարածաշրջանում իր կենսական շահերը պաշտպանելու համար՝ հստակ կարմիր գծեր գծելով։

https://parstoday.ir/